Ionica Smeets

Hoogleraar wetenschapscommunicatie – Universiteit Leiden

  • ‘Fear can hold you prisoner, hope can set you free.’ Op mijn studentenkamer hing de filmposter van The Shawshank Redemption met dit inspirerende citaat. Ik had er lang niet aan gedacht, tot ik deze week een puzzel las over honderd gevangenen en een bewaker met één kogel.

    Die puzzel stond in het bijzonder aardige boekje Mathematical Puzzles and Curiosities van Ivo David, Tanya Khovanova en Yogev Shpilman. In deze puzzel bewaak jij honderd gevangenen in een veld en moet je voorkomen dat ze wegrennen. Een gevangene zal proberen te ontsnappen als die denkt dat er meer dan 0 procent kans is op succes.

    De gevangenen weten dat jij maar één kogel in je pistool hebt en dat je zult aankondigen wat je gaat doen als een van hen probeert te ontsnappen. Na jouw aankondiging mogen de gevangenen met elkaar overleggen en samen een plan bedenken om te ontsnappen. Zowel jij als de gevangenen weten dat jij altijd raak schiet. Kun je met je ene kogel een strategie bedenken die ertoe leidt dat er geen enkele gevangene zal ontsnappen?

    Hoop en angst zijn hierbij de clou: de gevangenen moeten geen enkele hoop hebben en heel veel angst. Als je geen strategie aankondigt, dan zullen alle gevangenen bedenken dat jij maar één iemand kunt neerschieten en dat er een grote kans (namelijk 99 procent) is dat zij veilig kunnen wegkomen. Als iedereen tegelijk wegrent, kun jij immers maar een van hen neerschieten.

    De in het puzzelboek gegeven oplossing gebruikt de wiskundige truc waar ik in mijn dagelijks leven het meeste plezier van heb: kijken naar de eenvoudigste variant. In dit geval: wat kun je doen als er slechts twee gevangenen zijn? Zij hebben in principe elk 50 procent kans om te ontsnappen als ze wegrennen. Maar jij kunt aankondigen wie jouw minst favoriete gevangene is en vertellen dat je diegene zult neerschieten zodra die probeert te ontsnappen, ongeacht van wat de ander doet. Als de andere gevangene alleen wegrent, dan zul je die meedogenloos neerschieten. Je minst favoriete gevangene zal nu niet proberen te ontsnappen, want die heeft geen kans om te ontkomen. De ander is nu ook kansloos: want als hij in zijn eentje gaat rennen, gebruik jij je ene kogel voor hem.

    Dit principe kun je uitbreiden naar honderd gevangenen door voor te lezen hoe jij ze nummer 1 tot en met 100 geeft en aan te kondigen dat als een aantal gevangenen samen probeert te ontsnappen, je degene met het laagste nummer zult neerschieten. Zo kan nummer 1 nooit wegrennen, wat nummer 2 weet, dus die kan ook niet wegrennen, enzovoorts, tot en met nummer 100.

    De gevangenen kunnen jou echter te slim af zijn door niet te luisteren naar jouw aankondiging. Als zij niet weten welk nummer ze hebben, dan stort bovenstaande redenering in en rent iedereen weg omdat ze 99 procent kans hebben om te ontsnappen. Maar één iemand (nummer één) zal hierbij neergeschoten worden. Voor losse gevangenen is het daarom slim om toch even stiekem te luisteren of zij niet nummer één zijn.

    Wat zou nu het beste zijn voor de groep gevangenen? Allemaal luisteren en gevangen blijven? Of samen de aankondiging negeren en accepteren dat één iemand uit de groep wordt neergeschoten? Welk van die scenario’s is hoopvoller en welke is beangstigender? Helaas geven wiskundige puzzelboeken zelden antwoord op dit soort vragen.

    Deze column verscheen op 29 oktober 2026 in de Volkskrant.

  • ‘In Nederland weten jullie níéts over antibioticaresistentie.’ De Zuid-Afrikaanse arts zegt het vriendelijk tegen mij en twee Nederlandse collega’s. We zijn in Zuid-Afrika voor een workshop over communicatie rondom antibiotica die we organiseren in een samenwerking tussen de universiteiten van Leiden en Stellenbosch.

    Antibioticaresistentie is een groeiend probleem, maar de voorspelde tien miljoen doden in 2050 zijn nogal abstract. Wat moet iemand met zo’n getal? De meeste mensen denken dat zij zelf nooit te maken zullen krijgen met resistentie. Hoe maak je duidelijk dat antibioticaresistentie een gevaar is voor iedereen en dat er nu iets moet gebeuren?

    De Zuid-Afrikaanse communicatieonderzoeker Marina Joubert presenteerde een paar jaar geleden op een congres haar vernietigende kritiek op bestaande communicatiecampagnes. Ze zijn vaag, zitten vol angstaanjagende beelden en verergeren bestaande stigma’s. Ze gaan alleen over medicijnen voor mensen, terwijl ook landbouw een belangrijke bron van resistentie is. De campagnes negeren bovendien dat juist arme bevolkingsgroepen harder worden getroffen.

    De oproepen zijn doorgaans gericht aan individuen die nauwelijks macht hebben om iets aan het systeem te veranderen. Ik zat destijds in de zaal, was diep onder de indruk, verdiepte me daarna in het onderwerp en deze maand waren we met een kleine Nederlandse delegatie bij Joubert en haar collega’s om van hen te leren.De eerste dagen zijn we in Stellenbosch en praten we met allerlei onderzoekers. We horen over een boer die ‘voor de zekerheid elke ochtend dezelfde antibioticapil geeft aan zijn kippen, varkens en kinderen’.

    Hij heeft geen idee waar die pillen eigenlijk voor bedoeld zijn. Niet gek, want in veel dorpen kan de veearts slechts eens per kwartaal langskomen en die deelt dan maar wat antibiotica uit die de boeren vervolgens naar eigen inzicht moeten gebruiken. Samen met tientallen Zuid-Afrikaanse onderzoekers formuleren we de belangrijkste communicatie-onderzoeksvragen rondom antibioticaresistentie.

    Stellenbosch is een overwegend wit universiteitsstadje en we merkten vooral dat we aan de andere kant van de wereld zijn doordat de sterren anders zijn en makelaars in hun etalages huizen aanbieden ‘met een gunstige ligging op het noorden’. De vierde dag gaan we naar Kaapstad om onze mogelijke onderzoeksvragen voor te leggen aan praktijkexperts: medewerkers van gezondheidsklinieken en organisaties die in de townships werken.

    Op weg naar hen rijden we langs de eindeloze gammele golfplaten hutten die hun werkterrein vormen. Onze Zuid-Afrikaanse medeorganisator Zani de Wit kent al deze praktijkexperts en het is duidelijk dat ze haar vertrouwen. Tegen ons zijn ze beleefd, maar duidelijk. Het zou heel goed zijn als wetenschappers beter begrijpen wat verschillende bevolkingsgroepen wel en vooral niet weten over antibiotica. En ze willen heel graag leren hoe je kunt communiceren over dit onderwerp zonder stigma’s op bijvoorbeeld tuberculose te vergroten.

    Onze vraag over hoe antibioticaresistentie in (sociale) media komt, vinden ze wat minder relevant. Ze hebben zelf wel dringendere vragen: hoe kun je mensen vragen om hun antibioticakuur op een goede manier in te nemen als ze honger hebben? Als ze niet eens één maaltijd per dag hebben? Als ze dagen moeten wachten in het ziekenhuis voor ze een dokter kunnen zien? Als de medicijnen die ze nodig hebben niet beschikbaar zijn en de dokter ze dan maar iets anders meegeeft?

    En dan besef ik dat we in Nederland inderdaad níéts weten. Maar daar wordt aan gewerkt.

    Deze column verscheen op 22 oktober 2026 in de Volkskrant.

  • Wiskundige Michel Mandjes en ik hadden afgesproken om tijdens een lunch uit te huilen over onze te volle agenda’s en het gruis dat ongemerkt onze weken vult. Een paar dagen vooraf stuurde hij me ‘om alvast in de stemming te komen’ zijn top 4 van slechtste redenen om taken op je te nemen. ‘Overbodig om te zeggen dat ze me er niet van weerhouden om die taken toch op me te nemen.’ Al mailend hadden we samen al snel een complete top tien.

    10. Dit hoort nu eenmaal bij mijn functie.

    Komt ook voor in de variant: ‘Hier kan ik de rest van mijn afdeling echt niet mee lastig vallen.’ Ironisch genoeg klagen veel medewerkers juist over het feit dat hun leidinggevende niet kan delegeren en de hele tijd alles zelf wil doen.

    9. Opdracht is opdracht.

    Je manager mailt dat ze de efficiëntie van de overlegcultuur in kaart wil brengen en of jij even een compleet overzicht wilt sturen van alle overleggen in jouw afdeling sinds 1 januari 2025. Voordat je je afvraagt of dit een zinvolle actie is, heb je al een spreadsheet geopend en zit je een hele middag alle informatie terug te zoeken. Je manager doet uiteindelijk nooit iets met jouw overzicht.

    8. Degene die het vraagt is heel teleurgesteld als ik nee zeg.

    Moet je raden wie heel teleurgesteld is als je ‘ja’ zegt? Jij! Plus alle mensen die eindeloos lang moeten wachten tot jij tijd hebt, omdat je weer eens te veel taken op je hebt genomen.

    7. Iemand anders heeft iets verpest, laat mij dat maar even fiksen.

    Herhaal duizend keer: ‘Not my circus, not my monkeys.’

    6. Deze klus past er nog net bij in mijn agenda als alles normaal loopt.

    Maar het loopt nooit normaal. Nooit. Wanneer was de laatste keer dat een project binnen de planning af was? Hoe lang is het geleden dat je een maand lang niet hoefde bij te springen voor minstens één collega die het zwaar had? Hoeveel onverwachte brandjes moet je per week blussen? Heb je eigenlijk wel opgelet bij alle columns van Japke-d. Bouma over hoe het op de werkvloer gaat?

    5. Als ik het niet doe, dan loopt alles in de soep.

    Zie ook: messiascomplex.

    4. Wat een eer dat ze mij hebben gevraagd!

    Al snel blijkt de rol met de glorieus ronkende titel waarvoor jij door de hoge bazen persoonlijk was uitgekozen in feite een oersaaie corveeklus.

    3. Als ik dit even snel zelf doe, dan kost het me de minste tijd.

    Dit is waar. Op korte termijn kost het meer tijd om aan iemand anders uit te leggen hoe het moet. Maar als een taak vaker terugkomt, dan bespaar je op lange termijn verbazingwekkend veel tijd als iemand anders het kan doen.

    2. Het is tijdens een vergadering ongemakkelijk lang stil nadat gevraagd is wie een behoorlijk bewerkelijke klus kan klaren.

    En dan ben jij de eerste sukkel die toegeeft.

    1. Ik mis allerlei kansen en leuke dingen als ik dit niet doe.

    Hierbij kan ik alleen maar Martin Bril citeren: ‘Je mist meer dan je meemaakt. Helemaal niet erg.’

    Deze column verscheen op 15 oktober 2026 in de Volkskrant.

  • Een lezersvraag veranderde hoe ik naar de wereld kijk. Letterlijk. Gerda Westinga mailde me een paar maanden terug over zelfportretten: maak je die via een spiegel of via een foto? ‘De spiegel komt dichter bij het echte leven maar is dus in spiegelbeeld. Zo zien anderen mij niet.’ Westinga vroeg zich ook af hoe schilders dit deden voordat de fotografie was uitgevonden. Als zij zichzelf via een spiegel schilderden, zijn hun zelfportretten dan in spiegelbeeld?

    Sinds Westinga me dit schreef, denk ik aan deze vraag bij elk zelfportret dat ik zie. Kijk ik naar een gespiegelde versie van de maker, zoals ze zichzelf zagen? Of zie ik hen zoals anderen hen zagen? Bij een zelfportret uit 1907 van Paula Modersohn-Becker meldt de audiogids dat Modersohn-Becker twee bloemen vasthoudt in haar linkerhand. Op het schilderij staan die bloemen rechts, dus Modersohn-Becker heeft zichzelf geschilderd zoals anderen haar zien. Waarschijnlijk heeft zij dit (overigens prachtige) portret gebaseerd op een foto. Op een zelfportret uit 1911 van Vilhelm Hammershøi is hij aan het schilderen, met zijn linkerhand. Op een informatiebordje staat dat de schilder rechtshandig is en dat Hammershøi dit zelfportret dus via een spiegel heeft gemaakt.

    Ik denk ook aan de vragen van Westinga wanneer ik een selfie maak. Op mijn telefoonscherm zie ik mezelf in spiegelbeeld, zoals mijn eigen gezicht me vertrouwd is. Maar als de foto is opgeslagen, is die omgedraaid en weer zoals andere mensen me zien. Probeer het maar eens terwijl u een stuk tekst (bijvoorbeeld deze column) naast uw gezicht houdt. De tekst op het scherm is gespiegeld terwijl u de foto maakt, maar zodra de foto is opgeslagen, staat de tekst weer goed en bent u zelf teruggespiegeld.

    Foto door Steve Gale op Unsplash

    Westinga stuurt me nog dieper in de mysteries van de spiegelwereld. Het is een klassieke wetenschapsquiz-vraag hoe het kan dat in een spiegelbeeld links en rechts verwisseld lijken (en de clou is dat een spiegel voor-en-achter omwisselt). Maar Westinga wijst me erop dat je spiegelbeeld altijd precies even groot blijft, ook als je dichterbij of verderaf van de spiegel gaat staan. Het is een eigenschap van vlakke spiegels die me nooit eerder was opgevallen: ze beelden voorwerpen af op ware grootte. Ook dit is een aanrader om zelf eens goed naar te kijken (en eventueel met een uitwisbare stift te controleren).

    Zelfportretten uit de tijd voordat de fotografie was uitgevonden, zijn toch niet altijd in spiegelbeeld gemaakt. We weten dat sommige schilders lenzen en spiegels gebruikten om een beeld van zichzelf te projecteren zodat ze dat na konden schilderen. Er zijn onderzoekers die beweren dat het mogelijk en waarschijnlijk is dat Rembrandt van Rijn deze techniek gebruikte bij zijn zelfportretten. Maar we weten het niet. Hier denk ik nu dus aan, bij alle zelfportretten waarop kunstenaars me aankijken die allang gestorven zijn. Uiteindelijk gaat een zelfportret niet om hoe je jezelf ziet, en ook niet om hoe anderen je zien. Het gaat erom hoe je wilt dat anderen je zien.

    Deze column verscheen op 8 oktober 2026 in de Volkskrant.